Embedded Files
Pwysigrwydd Gwrychoedd
Mae gan Gymru rwydwaith helaeth o wrychoedd, gydag amcangyfrifon yn awgrymu bod tua 75,000–76,000 km o wrychoedd ledled y wlad. Fodd bynnag, collwyd cyfran sylweddol o wrychoedd Cymru yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif, o ganlyniad i gyfuniad o newidiadau mewn arferion amaethyddol, colli rheolaeth briodol a chael gwared ar wrychoedd.
Mae buddion amgylcheddol gwrychoedd yn cael eu cydnabod yn eang erbyn hyn. Fodd bynnag, dangosodd Adroddiad Gwrychoedd Cymru 2025 fod angen parhau i ddiogelu a rheoli ein gwrychoedd. Nododd yr adroddiad mai dim ond 17% o wrychoedd oedd mewn cyflwr da.
Gall gwrychoedd sy'n cael eu rheoli'n dda:
Weithredu fel coridorau hanfodol i fywyd gwyllt, gan gynnwys mamaliaid bach, adar ac amrywiaeth o rywogaethau eraill.
Darparu blodau a bwyd i wenyn a pheillwyr eraill yn ystod y gwanwyn a'r haf.
Helpu i ddiogelu'r pridd drwy leihau erydiad.
Helpu i wneud y dirwedd yn fwy gwydn yn wyneb tywydd eithafol drwy arafu llif dŵr a darparu cysgod.
Canrifoedd o Ffiniau Byw
Mae gwrychoedd wedi helpu i lunio cefn gwlad Cymru ers canrifoedd. Wrth i dir amaethyddol gael ei amgáu fwyfwy o'r unfed ganrif ar bymtheg ymlaen, roedd gwrychoedd yn darparu ffiniau ymarferol i ffermwyr ar gyfer rheoli da byw a gwahanu tir pori oddi wrth dir âr.
Mae llawer o'r gwrychoedd sydd wedi goroesi hyd heddiw yn rhan o batrymau caeau llawer hŷn, tra bod deunyddiau lleol, tirweddau ac arferion ffermio wedi arwain at ddatblygu traddodiadau ffiniau gwahanol ledled Cymru.
Gosod Gwrychoedd
Cyn i beiriannau torri gwrychoedd wedi'u gosod ar dractorau ddod yn gyffredin, byddai gwrychoedd yn cael eu gosod drwy dorri coesyn yn rhannol ger ei waelod ('plethu') a'i osod i lawr yn ofalus. Byddai'r broses hon yn cael ei hailadrodd ar hyd y gwrych er mwyn creu ffin naturiol, fyw a thrwchus.
Mae hyn yn annog tyfiant newydd egnïol o waelod y gwrych, gan helpu i greu ffin fyw iach ac effeithiol.
Os caiff ei adael heb ei reoli, gall gwrych droi'n raddol yn rhes o goed. Wrth i'r coed aeddfedu, gallant golli eu canghennau isaf, gan greu bylchau wrth y gwaelod — problem pan fo'r gwrych i fod i gadw da byw mewn cae.
Yn y dyddiau cyn ffensys gwifren, roedd gwrych trwchus ac effeithiol a allai gadw da byw o fewn cae yn hanfodol.
Mae gosod gwrychoedd yn helpu i gynnal y gwrych fel ffin fyw, gan hyrwyddo tyfiant newydd o'r gwaelod ar yr un pryd.
Hyd yn oed heddiw, mae gwrych sy'n cael ei reoli'n dda yn parhau i fod yn nodwedd amlwg o gefn gwlad Cymru a Phrydain ehangach.
Tirweddau Gwahanol. Traddodiadau Gwahanol.
Tirweddau Gwahanol. Traddodiadau Gwahanol.
Nid oes un dull hanesyddol Cymreig o osod gwrychoedd.
Datblygodd technegau yn ôl y dirwedd leol, arferion ffermio a'r math o ffin oedd yn cael ei gweithio. Datblygodd gwahanol rannau o Gymru amrywiadau yn y ffordd y gosodwyd y coesynnau, y defnydd o bolion a rhwymiadau, ac adeiladwaith cloddiau a ffosydd cysylltiedig.
Ym Mrycheiniog, er enghraifft, cofnodwyd dull polion a phlethu, lle mae'r coesynnau wedi'u gosod yn cael eu gweithio rhwng polion a'u sicrhau ar hyd y top gyda rhwymiadau cyll.
Mewn mannau eraill, gall y gwrych byw fod yn un elfen yn unig o ffin draddodiadol fwy sylweddol sy'n cynnwys pridd neu garreg. Mae Cymru'n parhau i fod â nodweddion arbennig gan gynnwys cloddiau, cloddiau ag wyneb carreg, cloddiau Sir Benfro a Muriau Pen-clawdd.
Cadw'r Traddodiad yn Fyw
Yn Renulz, nid ail-greu'r gorffennol er ei fwyn ei hun yw diben gosod gwrychoedd yn draddodiadol.
Mae'n ymwneud â defnyddio sgil cefn gwlad sydd wedi profi ei werth i adfer ffiniau byw ar gyfer y dyfodol — gan gyfuno rheolaeth ymarferol o'r tir â bioamrywiaeth, cadwraeth y dirwedd a pharch at dreftadaeth wledig Cymru.
Page updated
Google Sites
Report abuse